โลกใต้ทะเลลึกที่เต็มไปด้วยความลี้ลับและมหัศจรรย์ มีสิ่งมีชีวิตชนิดหนึ่งที่ปรากฏในตำนานจากทั่วโลกมาเนิ่นนาน นั่นคือ “ปลาออร์ฟิช” หรือที่เราเรียกกันอีกชื่อหนึ่งว่า “ปลาพญานาค” เป็นสัตว์น้ำรูปร่างยาว มีครีบสีแดงสดและลำตัวสีเงิน บางครั้งก็ถูกซัดขึ้นมาบนชายฝั่งอย่างลึกลับจนนำไปสู่ความเชื่อและเรื่องเล่าอันแปลกประหลาด
ในบทความนี้ เราจะพาไปรู้จักกับ 3 ตำนานน่าสนใจเกี่ยวกับปลาออร์ฟิช ทั้งจากญี่ปุ่น วรรณกรรมดั้งเดิม และตำนานจากทั่วโลก เพื่อสำรวจว่าทำไมปลาชนิดนี้ถึงถูกยกให้เป็น “ผู้ส่งสารแห่งท้องทะเล”
1. ผู้ส่งสารจากปราสาทริวกู: ความเชื่อจากตำนานอุราชิมะ ทาโร่
หนึ่งในเรื่องเล่าที่โด่งดังที่สุดในญี่ปุ่นเกี่ยวกับปลาออร์ฟิช ก็คือ “ผู้ส่งสารจากปราสาทริวกู” หรือพระราชวังใต้ทะเลของเทพเจ้ามังกร ในเทพนิยายเรื่อง อุราชิมะ ทาโร่ พระเอกของเรื่องได้ช่วยชีวิตเต่าตัวหนึ่งไว้ และได้รับเชิญไปยังวังใต้สมุทร ซึ่งเขาได้ใช้ชีวิตอย่างมีความสุขกับเจ้าหญิงโอโตะฮิเมะ แต่เมื่อตัดสินใจกลับสู่โลกมนุษย์ เขาพบว่าหลายร้อยปีได้ผ่านไป และเมื่อเปิดกล่องสมบัติลึกลับ เขาก็กลายเป็นชายชราในพริบตา
ลักษณะที่ดูแปลกตาและหายากของปลาออร์ฟิชซึ่งมีตัวสีเงินแวววาว ครีบสีแดงคล้ายเส้นไหม และขนาดมหึมาที่อาจยาวเกิน 5 เมตร ทำให้ผู้คนในอดีตจินตนาการถึงความเชื่อมโยงกับสิ่งเหนือธรรมชาติ เช่น ทูตจากพระราชวังริวกู ซึ่งอธิบายไว้ในเอกสารโบราณอย่าง Nihon Shoki และ Manyoshu
2. ตำนานนางเงือกและความเป็นอมตะ
ปลาออร์ฟิชยังถูกเชื่อมโยงกับตำนาน “นางเงือก” ที่แพร่หลายตามชายฝั่งทะเลญี่ปุ่น โดยเฉพาะลักษณะทางกายภาพ ที่มีผิวสีเงิน ผมสีแดง ครีบที่พลิ้วเหมือนเส้นผม ทำให้ผู้คนบางกลุ่มเชื่อว่าปลาชนิดนี้คือนางเงือกในตำนานที่ถูกกล่าวถึงในเอกสารเก่าอย่าง Nagasaki Travelogue และ Kokin Chomonshu ในยุคคามาคุระ ซึ่งบันทึกเรื่องราวของนางเงือกติดตาข่ายและความพยายามของชาวประมงในการลากตัวเธอกลับเข้าฝั่ง
นอกจากนี้ ยังมีตำนาน ยาโอบิคุนิ หญิงสาวที่กินเนื้อนางเงือกและกลายเป็นอมตะ ซึ่งอาจมีรากฐานจากความเชื่อเกี่ยวกับปลาออร์ฟิชเช่นกัน
แต่ตำนานนางเงือกในญี่ปุ่นกลับไม่ได้เต็มไปด้วยความโรแมนติกเสมอไป ในบางยุค ปลาออร์ฟิชถูกมองว่าเป็นสัญลักษณ์ของคำสาปหรือภัยพิบัติ โดยเฉพาะเมื่อปรากฏตัวบนชายฝั่ง ซึ่งอาจสะท้อนความกลัวของผู้คนต่อสิ่งที่ควบคุมไม่ได้จากธรรมชาติ
3. ปลาออร์ฟิชกับคำทำนายแผ่นดินไหว
อีกหนึ่งความเชื่อที่ฝังรากลึกในสังคมญี่ปุ่น คือ ปลาออร์ฟิชเป็น “ลางบอกเหตุแผ่นดินไหว” โดยเฉพาะเมื่อมีรายงานว่าพบปลาออร์ฟิชขึ้นฝั่งก่อนเกิดแผ่นดินไหวครั้งใหญ่หลายครั้ง ทำให้เกิดตำนานเชื่อมโยงสัตว์ทะเลน้ำลึกกับภัยพิบัติ
แม้ทางวิทยาศาสตร์จะพยายามหาคำอธิบาย นักวิจัยจากมหาวิทยาลัยโตไกและมหาวิทยาลัยชิซูโอกะได้รวบรวมข้อมูลปลาน้ำลึก 336 กรณีตั้งแต่ปี 1928 ถึง 2011 และพบว่า มีเพียงแผ่นดินไหวในนีงาตะ ปี 2007 เท่านั้นที่อาจมีความสัมพันธ์กับการพบปลาเหล่านี้
ผลการวิจัยชี้ว่า ความเชื่อเกี่ยวกับปลาออร์ฟิชกับแผ่นดินไหวอาจเป็น “ความสัมพันธ์ลวงตา” เช่นเดียวกับความเชื่อเรื่องแมวดำนำโชคร้าย หรือฝันเห็นฟันหลุดแล้วญาติจะเสียชีวิต
ในประเทศไทยก็มีความเชื่อคล้ายกัน คือ “ปลาอานนท์” ในพุทธตำนานที่เชื่อว่าแบกโลกไว้ และเมื่อมันขยับตัว จะทำให้เกิดแผ่นดินไหว ภาพของปลาอานนท์สามารถพบได้ในจิตรกรรมฝาผนังและศิลปะภายในวัดหลายแห่ง
งูทะเลและราชาแห่งปลาในตำนานโลกตะวันตก
ในโลกตะวันตก ปลาออร์ฟิชปรากฏในรูปของ “งูทะเล” สิ่งมีชีวิตลึกลับขนาดใหญ่ที่มีรูปร่างคล้ายงูยักษ์หรือมังกร และปรากฏในตำนานของนักเดินเรือจากยุโรปตั้งแต่ศตวรรษที่ 16 เป็นต้นมา
คำอธิบายเกี่ยวกับงูทะเลเหล่านี้มักตรงกับรูปร่างของปลาออร์ฟิชอย่างน่าประหลาด เช่น ลำตัวยาวเหมือนริบบิ้น ครีบที่พลิ้วไหวราวแผงคอ และสีสันที่เปล่งประกายเมื่อโดนแสง
ต่างจากญี่ปุ่นที่มองปลาออร์ฟิชเป็นลางร้าย ชาวตะวันตกกลับเชื่อว่า การปรากฏของปลาออร์ฟิชนำมาซึ่งความโชคดี โดยเฉพาะกับชาวประมง เพราะมันเป็น “ราชาแห่งปลาเฮอริ่ง” และมักนำไปสู่การจับปลาได้จำนวนมาก
ต้นกำเนิดชื่อและความเชื่อมโยงกับริวกิว
ชื่อ “ปลาออร์ฟิช” ในภาษาญี่ปุ่นเรียกว่า “Ryūgū no tsukai” หมายถึง “ผู้ส่งสารจากปราสาทริวกู” ซึ่งน่าจะเกี่ยวข้องกับอาณาจักรริวกิว (ปัจจุบันคือโอกินาว่า) ที่มีความเชื่อเกี่ยวกับมังกรและเทพเจ้าแห่งทะเล มีทฤษฎีว่า วังใต้ทะเลตามตำนานอาจได้รับแรงบันดาลใจจากซากปรักหักพังใต้น้ำใกล้เกาะโยนากุนิ ในขณะที่วรรณกรรมญี่ปุ่นโบราณ เช่น Nihon Shoki (ค.ศ. 720) และ Wakan Sansun Zue (ค.ศ. 1712) กลับไม่กล่าวถึงปลาออร์ฟิชอย่างชัดเจน อาจเป็นเพราะความหายากและรูปลักษณ์ลึกลับของมัน ทำให้คนสมัยก่อนไม่รู้จะอธิบายมันว่าอย่างไร
ตำนานของปลาออร์ฟิชเป็นภาพสะท้อนของจินตนาการ มนุษยธรรม และความพยายามของมนุษย์ในการเข้าใจสิ่งที่เกินเอื้อม บางคนมองมันเป็นทูตจากโลกอื่น บ้างเห็นว่าเป็นลางร้าย หรือแม้กระทั่งเป็นเทพเจ้าแห่งท้องทะเล
แม้ปัจจุบันวิทยาศาสตร์จะไขความลับของปลาออร์ฟิชได้มากขึ้น แต่เสน่ห์ของมันในฐานะสัตว์ที่ดูลี้ลับและเปี่ยมไปด้วยเรื่องเล่า ยังไม่จางหายไปจากวัฒนธรรมญี่ปุ่นและโลกแห่งตำนาน
สรุปเนื้อหาจาก : nyanitsuri.com
